1. Pengenalan
Perubahan iklim global telah menjadi cabaran utama kepada pembangunan lestari, dengan peningkatan pelepasan gas rumah kaca (GHG) memberi kesan langsung kepada alam sekitar, ekonomi dan kesejahteraan sosial. Institusi pendidikan tinggi memainkan peranan penting sebagai peneraju perubahan melalui pelaksanaan dasar, penyelidikan dan amalan kampus lestari. Dalam konteks ini, Universiti Teknikal Malaysia Melaka (UTeM) telah menunjukkan prestasi yang kukuh dalam pengurangan emisi karbon melalui pendekatan berstruktur dalam pengurusan tenaga, air dan sisa.
Sejak tahun asas 2015, UTeM telah berjaya mengurangkan pelepasan GHG sebanyak 37%, menunjukkan keberkesanan dasar dan inisiatif kelestarian yang dilaksanakan. Namun, bagi mencapai aspirasi global dan nasional ke arah neutral karbon, UTeM perlu bergerak ke tahap seterusnya iaitu pembangunan kampus Net Zero. Justeru, dokumen ini mencadangkan satu kerangka strategik Net Zero UTeM berasaskan integrasi model komprehensif kekuatan operasi dan ESG UTeM.
Pendekatan integrasi ini bertujuan untuk memperkukuh sistem sedia ada dengan memperluaskan skop pelaksanaan kepada aspek tenaga boleh baharu, pengurusan karbon menyeluruh (Scope 1, 2 dan 3), tadbir urus ESG serta pembangunan kampus pintar berasaskan teknologi digital.
2. Kerangka Konsep Net Zero Universiti
Net Zero merujuk kepada keadaan di mana jumlah pelepasan karbon bersih adalah sifar, dicapai melalui kombinasi pengurangan emisi dan penyerapan karbon. Dalam konteks universiti, pendekatan ini melibatkan keseluruhan ekosistem kampus termasuk tenaga, pengangkutan, pengurusan sisa, penggunaan air, serta aktiviti akademik dan pentadbiran.
Model Net Zero UTeM menunjukkan bahawa pencapaian Net Zero memerlukan:
3. Sasaran Strategik Net Zero UTeM
Bagi memastikan hala tuju yang jelas, UTeM dicadangkan menetapkan sasaran berikut:
Penetapan sasaran ini selari dengan amalan global dan memberikan panduan jelas kepada semua pihak berkepentingan.
4. Roadmap Strategik Pengurangan Emisi Karbon 2020–2035
Roadmap Strategik Pengurangan Emisi Karbon 2020–2035 ini menggambarkan perancangan berfasa yang tersusun untuk memastikan universiti mencapai sasaran pengurangan karbon secara mampan dan berimpak tinggi.
Fasa 1 (2020–2025) menumpukan kepada pembentukan asas melalui pelaksanaan fasa akhir kerangka Sustainble Energy Management System (SEMS), pelaksanaan pengiraan kehijauan, serta pemasangan pemantauan air berasaskan IoT bagi memperkukuh keupayaan sistem dan integrasi data. Memasuki Fasa 2 (2025–2026), tumpuan beralih kepada pelaksanaan strategik dengan penggubalan Blueprint Pelan Induk UTeM Pintar Lestari 2035, peluasan penggunaan tenaga solar, serta pelaporan ESG yang komprehensif merangkumi tenaga, sisa dan air.
Langkah ini bertujuan memastikan semua inisiatif diukur, dipantau dan dilaporkan secara sistematik mengikut piawaian kelestarian semasa. Fasa 3 (2026–2035) pula memberi fokus kepada pengoptimuman sistem dan pencapaian sasaran melalui pendigitalan dan penambahbaikan integrasi sistem secara menyeluruh.
Keseluruhannya, roadmap ini memuncak dengan aspirasi mewujudkan kampus lestari menjelang 2035, dengan sekurang‑kurangnya 3% pengurangan emisi karbon sebagai indikator keberhasilan utama. Pendekatan berstruktur ini mencerminkan komitmen universiti dalam memperkukuh agenda ESG secara holistik, berasaskan data dan selaras dengan amalan terbaik global.
5. Pengukuhan Sistem Carbon Accounting
Salah satu elemen kritikal dalam mencapai Net Zero ialah sistem pengiraan karbon yang tepat dan menyeluruh.
5.1 Pelaksanaan Scope 1, 2 dan 3
Bagi memastikan pengurusan karbon yang komprehensif dan selaras dengan piawaian antarabangsa seperti GHG Protocol, UTeM perlu memperluaskan skop pengiraan emisi karbon kepada tiga kategori utama iaitu Scope 1, Scope 2 dan Scope 3. Pendekatan ini membolehkan universiti mengenal pasti sumber emisi secara menyeluruh serta merangka strategi pengurangan yang lebih berkesan.
Scope 1: Emisi Langsung
Scope 1 merujuk kepada pelepasan gas rumah kaca yang dihasilkan secara langsung daripada sumber yang dimiliki atau dikawal oleh universiti. Ini termasuk:
- Penggunaan bahan api oleh kenderaan rasmi universiti (contoh: bas, kenderaan jabatan)
- Penggunaan diesel atau petrol untuk generator dan peralatan
Pengurusan Scope 1 adalah penting kerana ia berada di bawah kawalan langsung universiti. Justeru, langkah pengurangan seperti penggunaan kenderaan elektrik, penyelenggaraan berkala peralatan, dan penggantian kepada teknologi rendah karbon boleh dilaksanakan dengan lebih cepat dan berimpak tinggi.
Scope 2: Emisi Tidak Langsung daripada Tenaga
Scope 2 merujuk kepada pelepasan tidak langsung yang terhasil daripada penggunaan tenaga elektrik yang dibeli daripada pembekal luar, seperti Tenaga Nasional Berhad (TNB). Walaupun pelepasan berlaku di loji janakuasa, penggunaan tenaga oleh universiti menyumbang secara signifikan kepada emisi ini.
Sumber utama Scope 2 di UTeM termasuk:
- Penggunaan elektrik bangunan akademik dan pentadbiran
- Sistem penghawa dingin dan pencahayaan
- Makmal, pusat data dan kemudahan sokongan
Memandangkan tenaga elektrik merupakan penyumbang terbesar kepada jejak karbon universiti, strategi pengurangan perlu memberi tumpuan kepada:
- Kecekapan tenaga (energy efficiency)
- Penggunaan peralatan cekap tenaga
- Peralihan kepada tenaga boleh baharu seperti solar
- Langganan tarif tenaga hijau (GET)
Scope 3: Emisi Tidak Langsung dalam Rantaian Nilai
Scope 3 merangkumi semua pelepasan tidak langsung yang berlaku dalam rantaian nilai universiti, sama ada huluan (upstream) atau hiliran (downstream). Skop ini adalah paling luas dan kompleks, tetapi sangat penting kerana ia sering menyumbang peratusan terbesar emisi keseluruhan.
Antara komponen utama Scope 3 bagi UTeM adalah:
Kesimpulan
UTeM telah berada pada landasan yang kukuh dalam pengurusan kelestarian, khususnya dalam pengurangan emisi karbon melalui pendekatan berstruktur dan berasaskan data. Walau bagaimanapun, untuk mencapai aspirasi Net Zero, universiti perlu melangkah ke tahap yang lebih strategik dengan memperluaskan skop pelaksanaan kepada tenaga boleh baharu, pengurusan karbon menyeluruh dan integrasi ESG.
ModeL Net Zero UTeM ini merupakan satu kerangka yang seimbang antara kekuatan operasi dan strategi jangka panjang. Dengan pelaksanaan yang sistematik dan komitmen berterusan, UTeM berpotensi menjadi peneraju kampus teknikal Net Zero di Malaysia dan rantau ASEAN. Pendekatan ini bukan sahaja menyumbang kepada pengurangan perubahan iklim, tetapi juga meningkatkan reputasi universiti, menjana peluang ekonomi baharu dan memperkukuh peranan institusi pendidikan dalam pembangunan lestari negara.
